Porządkując swoje zbiory natknąłem się na odlewy pieczęci książąt mazowieckich – Siemowita II i Siemowita III, które kupiłem w latach siedemdziesiątych ub. wieku, w Desie Warszawskiej. Odlewy wykonano z brązu. Nie wiem kto jest ich wykonawcą.

Fot. 1. Odlew pieczęci Siemowita II , księcia Mazowsza, pana Warszawy, Liwa i Rawy, brąz, 62 mm.

Fot. 2. Odlew pieczęci Siemowita III, księcia Mazowsza, pana Czerska, Liwa, Rawy i Płocka, brąz, 52 mm.

Pieczęcie zainspirowały mnie do bliższego zapoznania się z działalnością i koligacjami obu Siemowitów. Nie przypuszczałem, że doprowadzi mnie to do bardzo ciekawych spostrzeżeń – jak splot przypadkowych wydarzeń oraz koligacji może wpłynąć na historię Polski, w okresie od XIV wieku do czasów współczesnych, w pewnym sensie na historię Ukrainy oraz sprawy religijne Polaków. Protoplastą książąt mazowieckich oraz brzesko – kujawskich był Bolesław Kędzierzawy, pierwszy syn z drugiego małżeństwa Bolesława Krzywoustego. Zgodnie z testamentem ojca, Bolesław Kędzierzawy otrzymał Mazowsze, a po wygnaniu Władysława II, pełnił rolę księcia seniora Polski. Z linii książąt brzesko – kujawskich pochodzili m.in. królowie polscy – Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki.

Siemowit II ( 1283 – 1345 ) był najstarszym synem Bolesława II Mazowieckego i jego pierwszej żony Gaudemundy Zofii, córki księcia litewskiego Trojdena. Początkowo otrzymał Warszawę i Liw, a później Rawę Mazowiecką. W 1323 roku wprowadził przy pomocy króla Władysława Łokietka na tron w Haliczu swojego bratanka Bolesława Jerzego ( syna swojego młodszego brata – Trojdena ). Prowadził zmienną politykę i sojusze z Polską i Zakonem Krzyżackim. Najczęściej sprzyjał jednak Władysławowi Łokietkowi. Siemowit III ( 1320 – 1381 ) książę mazowiecki, czerski, liwski, rawski i płocki był młodszym synem Trojdena ( brata Siemowita II ) i Marii księżniczki halickiej. Jako lennik, od roku 1351 współpracował z królem Kazimierzem Wielkim. Od roku 1370 był na Mazowszu władcą suwerennym. Zreformował sądownictwo, administrację i skarb. Kazał spisać mazowieckie prawo zwyczajowe, a reformując finanse wprowadził system groszowy.
Wybijał w mennicy płockiej ( ? ) dwa rodzaje monet – srebrne denary ( o średnicy ok. 12 mm, na awersie litera S, na rewersie orzeł piastowski w koronie ) oraz półgrosze wzorowane na krakowskich, które miały na awersie literę S i napis MONETA SEMOVITI a na rewersie orła piastowskiego bez korony i napis DVCIS MAZOVIE. Półgrosze miały średnicę ok. 22 mm.
Według przekazu kronikarza Janka z Czarnkowa, książę Siemowit III kazał uwięzić w zamku w Rawie Mazowieckiej swoją drugą żonę Annę, księżniczkę ziębicką, oskarżając ją o niewierność. Gdy urodziła syna, kazał ją udusić! Podobno żałował swojego czynu do końca życia.
Ta tragedia była znana i komentowana na dworach europejskich. Stała się inspiracją dla poety i dramaturga Williama Szekspira do napisania dwóch utworów – “Opowieść zimowa” i “ Burza”.
Na początku XIV wieku przy wschodniej granicy Polski znajdowało się graniczące z ziemią sandomierską i krakowską – Księstwo Halickie oraz graniczące z nim od północy Księstwo Włodzimierskie. Po połączeniu tych księstw powstało Księstwo Halicko – Włodzimierskie zwane też Rusią Czerwoną lub Halicką.
Pierwszymi władcami Księstwa Halickiego byli Borys oraz Wsiewołod panujący do roku 1064 a następnie Rościsław I ( 1064 – 1077 ) założyciel dynastii Rościsławiczów ( 1064 – 1188 ).
Pierwszym władcą Księstwa Halicko – Włodzimierskiego był Roman I Wołyński ( 1188 – 1189 ) założyciel dynastii Romanowiczów ( 1188 – 1323 ).
Władcy często się zmieniali panując bardzo krótko. Najciekawszą osobowością wśród książąt ruskich był książę Daniel I, zwany też przez swoich poddanych – królem. Był to książę uparty w dążeniu do zdobycia władzy. Czterokrotnie wstępował na tron, ale za każdym razem po krótkim panowaniu był zmuszony ustąpić. Dopiero za piątym razem utrzymał się u władzy przez 16 lat. Panował w latach 1205 – 1206, 1211 – 1212, 1230 – 1232, 1233 – 1235 i 1238 – 1264.
Jak silna jest tradycja dotycząca księcia – króla Daniela I mogłem się przekonać gdy podczas trwającej obecnie wojny rosyjsko – ukraińskiej usłyszałem pewnego razu komunikat, że jednostka ukraińskich sił specjalnych im. Króla Daniela odniosła w walkach jakiś sukces!
Przedostatnim władcą Halicko – Włodzimierskim był Jerzy I ( 1301 – 1308 ), którego córka Maria została żoną księcia Trojdena, brata Siemowita II. Gdy syn Jerzego I – Lew II ( 1309 – 1323 ) oraz jego brat zginęli w walce z Tatarami, księżniczka Maria została ostatnią sukcesorką Rusi Halickiej z rodu Romanowiczów. Ponieważ nie czuła się zdolna do skutecznego zarządzania osieroconym księstwem, scedowała swoje uprawnienia na swojego pierworodnego syna Bolesława Jerzego.
Bolesław Jerzy II objął tron Księstwa Halicko – Włodzimierskiego w roku 1325 korzystając z pomocy krewnych – Siemowita II i króla Polski Władysława Łokietka.
Ponieważ Bolesław Jerzy II nie miał potomstwa jeszcze kilka lat przed jego śmiercią zastanawiano się kto mógłby być w przyszłości jego następcą. Naturalnym sukcesorem powinien być drugi syn księżniczki Marii – Siemowit III, ten jednak zrezygnował na rzecz innego krewnego – króla Kazimierza Wielkiego. Siemowit III miał natomiast otrzymać odpowiednią spłatę.
Bolesław Jerzy II zmarł w 1340 roku. Według źródeł został przypuszczalnie otruty. Gdy po jego śmierci król Kazimierz Wielki wkroczył do Lwowa aby zrealizować swoje prawa sukcesyjne, spotkał się z oporem ze strony bojarów oraz Litwy i Tatarów, którzy też mieli ochotę opanować Ruś Halicką. Bojarzy natomiast powołali na tron księcia litewskiego – Lubarta Gedyminowicza.
Ponieważ książę Lubart był skoligacony z Piastami mazowieckimi, król Kazimierz Wielki chciał uniknąć wojny domowej, chwilowo się wycofał zajmując w 1344 roku tylko sporną od wieków ziemię przemyską.
Region przemyski był typową krainą graniczną zamieszkaną przez ludność mieszaną. Można się o tym przekonać jeszcze dzisiaj, zwiedzając skansen budownictwa wiejskiego w Sanoku.
Pogórzanie zamieszkujący całe podkarpacie to ludność polska, typowo rolnicza. Dolinianie zajmujący obszary wokół Sanoka i Leska byli grupą mieszaną polsko – ruską. Łemkowie i Bojkowie to potomkowie osadników rusko – wołoskich. Łemkowie zamieszkiwali Beskid Niski, trudniąc się rolnictwem i hodowlą. Bojkowie zajmowali teren Bieszczadów i Pogórza Bieszczadzkiego.
Po śmierci bezdzietnego Lubarta Gedyminowicza w roku 1349, król Kazimierz Wielki objął władzę w Rusi Halickiej a na ziemi włodzimierskiej, chełmskiej i bełzkiej w roku 1366.
Pretensje do ziem Rusi Czerwonej rościli sobie również Węgrzy oraz Litwini. Litwini w tym okresie opanowali ziemie dawnej Rusi Kijowskiej, wyniszczonej i wyludnionej przez najazdy tatarskie.
W roku 1356 Kazimierz Wielki nadając miastu Lwów prawa miejskie, nadał też przywilej umożliwiający oficjalne uruchomienie mennicy, chociaż przypuszcza się, że monety wybijano we Lwowie już od roku 1353.
Ziemie Rusi Czerwonej uważano początkowo za dominium królewskie i cieszyły się dużą autonomią. Wyrazem tego był m.in. własny system pieniężny.
W mennicy lwowskiej wybijano miedziane denary ruskie ( puło ruskie ) oraz srebrne ruskie kwartniki.
Przykładowe puło ruskie Kazimierza Wielkiego przestawia fot. 3. Denary te są bardzo rzadkie, gdyż miedź jest materiałem ulegającym stosunkowo szybko korozji. Najczęściej były znajdywane na terenie Lwowa lub w Mołdawii, z którą Ruś prowadziła ożywioną wymianę handlową.

Fot. 3. Kazimierz Wielki, Ruś Czerwona, denar ruski ( puło ruskie ), miedź, mennica Lwów, 1353 – 1370, 16,8 mm, 1,38g. Aw.: litera K, nad nią korona ( niewidoczna ) Rw.: korona

Ten system utrzymywano do czasów panowania Władysława Jagiełly, który zakazał wybijania monet miedzianych. W latach 1388 – 1399 wybijano jeszcze kwartniki ruskie ( fot. 4 ), a później do roku 1408 już tylko półgrosze lwowskie.

Fot. 4. Władysław Jagiełło, Ruś Czerwona, kwartnik ruski, srebro, mennica Lwów, 1388 – 1399, 1g, 18 mm. Aw.: WLADISLAUS REX Rw.: MONETA RVSSIE

Fotografie 5 – 8 przedstawiają dla porównania monety, które w tamtych latach były w obiegu na terenie Królestwa Polskiego.

Fot. 5. Królestwo Polskie, Kazimierz Wielki, denar, srebro, mennica Kraków 1333 – 1370, 0,2 – 0,3 g, 11 – 12 mm.

Fot. 6. Królestwo Polskie, Kazimierz Wielki, półgrosz, srebro, mennica Kraków 1333 – 1370, 1,06 – 2,2g, 18 – 21,5 mm. Rw.: król na tronie

Fot. 7. Królestwo Polskie, Kazimierz Wielki, grosz ( kopia ), srebro, mennica Kraków 1338 – 1346, 2,6 – 3,2 g, 27 mm.

Fot. 8. Królestwo Polskie, Władysław Jagiełło, półgrosz, srebro, mennica Kraków 1431 – 1434, 1,25 – 2,13g, 21 – 24 mm.

Z Rusią Czerwoną wiąże się też pewien ważny dla Polski epizod. Przypuszcza się, że na przełomie XIII i XIV wieku książę ruski Lew I Daniłowicz wszedł w posiadanie pięknej ikony Matki Bożej z Dzieciątkiem. Kto jest twórcą ikony, skąd pochodzi – napisano kilka legend, które tutaj pominę. Konserwatorzy zabytków oraz eksperci twierdzą, że ikona najprawdopodobniej została napisana w XIV wieku przez włoskiego malarza. Sądzą jednak, że twórcą mógłby być malarz pochodzenia ruskiego, który opanował szkołę włoskiego malarstwa. Książę Lew umieścił ikonę w swoim zamku w Bełzie.

W latach 1372 – 1379 wielkorządcą Rusi mianowanym przez króla Ludwika Węgierskiego został książę Władysław Opolczyk, który był głęboko wierzącym wielbicielem Matki Bożej. Gdy zobaczył piękną ikonę z jej wizerunkiem był zachwycony. Wracając do Polski w roku 1377 zabrał ikonę i umieścił ją prawdopodobnie w swoim zamku w Wieluniu.
Wkrótce doszedł jednak do wniosku, że ikonę czczoną i słynącą łaskami powinien udostępnić społeczeństwu. W tym celu sprowadził w roku 1382 kilku paulińskich zakonników z Węgier i erygował klasztor na wyniosłości zwanej Jasną Górą, leżącej tuż przy Częstochowie.
Miejsce nie było przypadkowe. Częstochowa kilka lat wcześniej uzyskała prawa miejskie i z osady o charakterze wiejskim przekształcała się w miasto. Niedaleko przebiegały też ważne trakty, co wpływało znacząco na rozwój miasta.
Na szczycie Jasnej Góry znajdował się kiedyś mały gródek obronny zwany Częstochówką. Z czasem przekształcił się w zwykłą małą osadę zwaną Starą Częstochową ze skromnym małym kościółkiem.
Książę Władysław Opolczyk nadał erygowanemu klasztorowi ten właśnie kościółek, teren na Jasnej Górze oraz odpowiednie uposażenie.
Gdy zakonnicy się zorganizowali i urządzili, książę przekazał im w roku 1384 przywiezioną ikonę.
Do jakich rozmiarów rozwinęło się z tego niepozornego klasztorku Jasnogórskie Sanktuarium – sami możemy się przekonać!
Pewną ciekawostką numizmatyczną jest fakt, że w czasie gdy ikona Matki Bożej była przechowywana we wieluńskim zamku, w latach 1371 – 1379 działała tam mennica księcia Władysława Opolczyka. Wybijano w niej jeden rodzaj monety – srebrne denary wieluńskie ( fot. 9), które są obecnie bardzo rzadkie.

Fot. 9. Księstwo Wieluńskie, Władysław Opolczyk, denar ( kopia ), srebro, mennica Wieluń 1371 – 1379, 0,39g, 13 mm. Aw.: Orzeł, DVCIS LADISLAI Rw.: Wieża, MONETA WELVNES

Źródła:

Kopicki E. – “ Katalog podstawowych typów monet i banknotów Polski oraz ziem historycznie
z Polską związanych” 1974
Kopicki E. – “ Monety Ziemi Ruskiej 1353 – 1408” Biuletyn Numizmatyczny nr 3 ( 331 ) 2003
Mękicki J. – “ Monety Rusi Czerwonej w XIV – XV w.” – PTAIN 1983
Wikipedia – “ Piastowie Mazowieccy”
Internet – “ Pieczęcie książąt mazowieckich”