W VIII w. w dolnym biegu Syr-darii osiadło pewne plemię tureckich Oguzów ( Turkmenów ). Ponieważ jeden z wodzów o imieniu Seldżuk był w konflikcie z pozostałymi przywódcami plemienia, postanowił wraz ze swoimi zwolennikami poszukać innych terenów do zasiedlenia. Jego stronnicy od imienia swojego wodza przyjęli nazwę Seldżukowie. Początkowo służyli perskim Sasanidom, później Ghaznawidom władającym na terenach m.in. dzisiejszego Afganistanu. W tym okresie przyjęli islam sunnicki.

Fot. 1. Indie, szachowie Kabulu, drachma typu Samanta Devi, 850 – 1000r., 19,2 mm, 2,16g.

Wnukowie Seldżuka usamodzielnili się i ok. 1040r. rozpoczęli własne podboje. Opanowali Chorasan i utworzyli państwo obejmujące zachodnią Persję oraz Mezopotamię. W 1055r. wkroczyli do Bagdadu, a ich przywódca uzyskał od Abbasydzkiego kalifa tytuł sułtana. Jego następcy podbili w latach 1073 – 1092 po pokonaniu m.in. cesarza bizantyjskiego Romana IV Azję Mniejszą, Syrię i Palestynę. Zajęcie przez Seldżuków Ziemi Świętej stało się przyczyną wielu wypraw krzyżowych.

Wyprawy krzyżowe to okres ok. 200 lat walk chrześcijan z muzułmanami o panowanie w Jerozolimie. Krzyżowcy ze zmiennym szczęściem toczyli boje o Ziemię Świętą. Początkowo odnosili sukcesy, ale ostatecznie nie udało im się na trwałe utrzymać Świętego Miasta. Jednak skutki wypraw krzyżowych miały istotny wpływ na historię całego kontynentu.

Pierwsza wyprawa krzyżowa ( 1096 – 1099 ) była wyprawą rycerską, bez udziału władców. Głównymi dowódcami byli: Rajmund z Tuluzy, Boemund z Tarentu, Gotfryd z Bouillon, Robert z Normandii, Stefan z Blois, Robert Flandryjski oraz Baldwin z Boulogne. Armia dowodzona przez nich była dobrze wyposażona i liczyła 35 – 40 tys. rycerzy. Przemieszczali się drogą lądową. W Bizancjum cesarz Aleksy przyjął ich nieprzychylnie, nie wpuszczając do miasta, a przecież mieli walczyć również w jego interesie. Z Bizancjum Krzyżowcy ruszyli na południe. W 1097r. pokonali sułtana Kilidż Arsłana doszczętnie rozbijając jego wojska. Posuwając się dalej, wojska krzyżowców rozdzieliły się. Baldwin z Boulogne oswobodził ormiańskie miasto Edessę, utworzył w późniejszym okresie Hrabstwo Edessy i został jego władcą. Pozostali Krzyżowcy pod wodzą Boemunda po ciężkich walkach zdobyli silną twierdzę i miasto Antiochię. Utworzono Księstwo Antiochii, którego władcą został Boemund I. Pozostałe kilka tysięcy zmęczonych marszem i walkami rycerzy ruszyło w kierunku Jerozolimy. 15 lipca 1099r. Jerozolima została pod wodzą Gotfryda zdobyta. Zdobyto znaczny pas wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego i utworzono Hrabstwo Trypolisu oraz Królestwo Jerozolimskie. Pierwszym królem Królestwa Jerozolimskiego został Gotfryd z Bouillon, a po jego śmierci Baldwin z Boulogne.

Druga wyprawa krzyżowa ( 1147 – 1149 ) została zorganizowana przez króla Niemiec Konrada III i króla Francji Ludwika VII. Była źle zorganizowana. Wojsko niemieckie poniosło w walkach z Saracenami druzgocącą klęskę. Wojsko francuskie natomiast zasiliło Królestwo Jerozolimskie. Przypuszcza się, że Konradowi III towarzyszył Władysław II Wygnaniec lub jego syn Bolesław Wysoki. W 1187 r. wojska Saladyna zdobyły Jerozolimę. Krzyżowcy w bitwie pod Hattin ponieśli druzgoczącą klęskę. W rękach krzyżowców pozostała tylko Antiochia, Tyr i Trypolis.

W trzeciej wyprawie krzyżowej ( 1189 – 1192 ) wzięli udział: cesarz niemiecki Fryderyk Barbarossa, król Francji Filip II August oraz król Anglii Ryszard Lwie Serce. Fryderyk utonął podczas przeprawy przez jedną z rzek. Do Palestyny dotarła tylko część jego wojsk. Wojsko francuskie dotarło drogą morską pod Akkę, nieco później dołączył król Ryszard Lwie Serce zdobywając po drodze Cypr. Na placu boju pozostał tylko król Ryszard, gdyż pozostali krzyżowcy wrócili do domu. Zdobył Jaffę i Akkę. Po kolejnych bitwach wygranych przez Ryszarda zawarto porozumienie z Saladynem. Uzgodniono, że chrześcijanie zatrzymają wybrzeże od Tyru po Jaffę, a Jerozolima pozostanie muzułmańska. Jednocześnie Saladyn gwarantował chrześcijanom swobodny dostęp do miejsc świętych.

Czwarta wyprawa krzyżowa ( 1202 – 1204 ) była zupełnie nieudana. Skutkiem piątej wyprawy ( 1217 – 1221 ) była umowa cesarza Fryderyka II z sułtanem Al – Kamilem, na podstawie której odzyskał on dla chrześcijan Jerozolimę i ogłosił się jej królem.

Szósta ( 1248 – 1254 ) i siódma ( 1270 ) wyprawy krzyżowe okazały się nieskuteczne. Ostatecznie cała Palestyna znalazła się w rękach muzułmanów.

Fot. 2. Seldżukidzi Rumijscy, Ghiyath al din kay Khusru II ibn Kay Kobat 1236 – 1245, dirhem 1241r., Siwas, 22 mm, 2,85g.

W tym czasie w Polsce, po wygnaniu Władysława II, władzę księcia seniora objął Bolesław Kędzierzawy, najstarszy syn z drugiego małżeństwa Bolesława Krzywoustego. Wielkopolską zarządzał młodszy Mieszko. Trzeci w kolejności Henryk otrzymał Ziemię Sandomierską.

Fot. 3. Królestwo Polskie, Bolesław Kędzierzawy 1146 – 1173, denar ok. 1146-1152, 16,0 mm, 0,5g.

Książę Henryk był typowym chrześcijańskim rycerzem. Był pobożny, skromny, władanie go nie pociągało. Marzył o tym by walczyć w obronie Grobu Chrystusa. Zamiar swój zrealizował w roku 1154, o czym Długosz pisze tak:

” Gdy ( Henryk ) szczęśliwie dotarł do Ziemi Świętej i uczcił Grób Święty, przyłączył się do Baldwina ( III ). Pełniąc bardzo dzielnie powinność rycerską w walce z Saracenami, marzył o zdobyciu palmy męczeńskiej. Ale los nie dał mu wtedy tego osiągnąć. Spędziwszy tam cały rok, kiedy padła część jego żołnierzy, częściowo w tych walkach, częściowo w skutek niedogodnego klimatu, wrócił zdrowo do kraju. Zarówno jego bracia Bolesław i Mieczysław, jak i wszyscy panowie polscy przyjęli go z ogromną czcią i szczerą radością. Dzięki jego opowiadaniom, zaczęły się szerzyć i rozpowszechniać wiadomości o stanie, położeniu i organizacji Ziemi Świętej oraz o zawziętych i krwawych walkach prowadzonych z barbarzyńcami w jej obronie.” ( przekł. Julia Mrukówna )

Henryk Sandomierski sprowadził do Polski joannitów, którym ufundował klasztor i szpital w Zagościu. Zbudował też pierwszą romańską kolegiatę w Wiślicy oraz kościół i klasztor w Czerwińsku.

Zginął w walce z Prusami najeżdżającymi Mazowsze. W czasie pobytu Henryka Sandomierskiego w Ziemi Świętej, obiegowym pieniądzem były tam głównie srebrne denary różnych państw europejskich, muzułmańskie drachmy oraz monety odlewane lub wybijane przez krzyżowców. Fotografie 4,5 i 6 przedstawiają kilka przykładów takich monet.

Fot. 4. Saksonia, mennica Bardowik, denar, pierwsza poł. XI w., 17 mm, ok.1,2g.

Fot. 5. Antiochia, Tancredi d’Altavilla 1101 – 1112, folis ( brąz odlewany ),20,8mm, 2,46g. Aw.: Św. Piotr, S – PE Rew.: Krzyż, D/S/F/T – ( od Domine Salvum fac Tancredum )

Fot. 6. Antiochia, Bohemund III 1149 – 1163, denar ( typu helmet ), 17 mm, 0,97g. Aw.: Popiersie rycerza, BOAMVNDVS Rew.: Krzyż, ANTIOCHIA

Drugim poważnym polskim krzyżowcem był Jaksa Gryfita z Miechowa. Kim Jaksa był naprawdę? Jakie było jego pochodzenie? Wiek XII to okres krwawych walk pomiędzy rosnącymi w siłę marchiami niemieckimi a ostatnimi plemionami Słowian Połabskich, które zamieszkiwały ziemie uważane dzisiaj za rdzennie niemieckie. Jednak nie zawsze tak było.

W XI i XII w. istniało księstwo Kopanickie plemienia serbo – łużyckich Sprewian, rozciągające się na zachód i północ od dzisiejszego Berlina, graniczące na Odrze z Polską. Stolicą księstwa była Kopanica zlokalizowana na obszarze dzielnicy Kopenick dzisiejszego Berlina. Archeolodzy uważają, że Kopanica była grodem bogatym, wielkości ówczesnego Poznania lub Wrocławia. O zamożności księstwa świadczyć mają wybijane w Kopanicy srebrne i złote brakteaty.

Fot. 7 i 8. Księstwo Kopanickie, Jaksa Gryfita, mennica: Kopanica ( teren dzisiejszego Berlina ), 1152 – 1157? Brakteaty wg reprodukcji ryciny Stronczyńskiego “Dawne monety polskie” z T. Kałkowskiego “1000 lat monety polskiej”.

Fot. 9. Księstwo Kopanickie, Jaksa Gryfita, mennica Kopanica, 1152 – 1157? Brakteat wg reprodukcji opisanej przy fot. 7 i 8.

Księstwo Kopanickie stanowiło ważne przedpole ziemi lubuskiej, tak więc już od czasów Bolesława Krzywoustego współpraca polityczna i militarna z księciem kopanickim Jaksą była oczywista. Przez kilkadziesiąt lat książę Jaksa był ściśle związany z Polską – być może nawet na zasadzie lenna ( Berlin naszym lennem?! ). W tym czasie Jaksa i jego księstwo przyjęło chrześcijaństwo – być może razem z Pomorzem Zachodnim. W 1145r. książę Jaksa ożenił się z Agapią córką palatyna śląskiego Piotra Włostowica oraz księżniczki ruskiej Marii. Agapia wniosła w posagu wielkie dobra m.in. w Małopolsce. W 1154r. książę Jaksa przy pomocy Polski pokonał margrabiego Albrechta i odebrał mu ziemię Stodoran z Brenną ( Branderburg ), lecz już w 1157 ponownie ją utracił. W tym samym roku Polskę najechał cesarz niemiecki Barbarossa. Bolesław Kędzierzawy chciał uniknąć walki ze znacznie silniejszym przeciwnikiem. Zawarto niezbyt chwalebny pokój, którego gwarantami mieli być zakładnicy – najmłodszy brat Bolesława Kędzierzawego oraz jedyny syn księcia Jaksy. Zakładników umieszczono w praskim zamku gdzie po roku syn Jaksy zmarł w nieznanych okolicznościach. Po powrocie z pogrzebu syna Jaksa sprowadza do podkrakowskiego Zwierzyńca norbertanki i wystawia im kościół i klasztor.

W 1162 r. książę Jaksa wyrusza do Ziemi Świętej. Towarzyszą mu rycerz Wojsław Trojanowicki i Jan Gniewomir wraz z giermkami, koniuszymi i służbą. Droga wiodła lądem do Wenecji, następnie wynajętym statkiem na Kretę, z Krety do Akki. Była to wyprawa bardzo kosztowna.

W czasie pobytu w Ziemi Świętej, Jaksa jak pisze Długosz: “ walczył bardzo dzielnie ze swoimi ludźmi w obronie Ziemi Świętej”. W uznaniu męstwa i pobożności został przyjęty do jerozolimskiej konfraterni zakonu Strażników Grobu Bożego, którego konfratrami byli sami królowie jerozolimscy. Jaksa wracając do Polski ” otrzymał drzazgę Krzyża Świętego, cztery worki ziemi, po której stąpał Chrystus oraz inne pamiątki”.

Za zgodą patriarchy jerozolimskiego zaprosił Jaksa do siebie kanonika Marcina Gallusa z kilkoma członkami zakonu Stróżów Świętego Grobu czuwających nad bezpieczeństwem Bazyliki Grobu Pańskiego. Osadził ich w swoich włościach w Miechowie. Zbudował dla nich kościół i klasztor. W klasztorze polecił zbudować na ziemi przywiezionej w workach z Ziemi Świętej dokładną replikę Grobu Pańskiego, która do dzisiaj stanowi cel pielgrzymek. Książę Bolesław Kędzierzawy fundację zatwierdził i obdarzył licznymi przywilejami.

Wśród pamiątek przywiezionych przez księcia Jaksę z Jerozolimy mógł być również np. pokazany na fot. 10 prutah?

Fot. 10. Judea, Herod Wielki 40 – 4 pnChr., prutah, brąz odlewany, 18mm, 2,03g. Aw.: Diadem i napis Rew.: Trójnóg

Ok. roku 1168 książę Jaksa, nie mając męskiego potomka przekazał swoje Kopanickie księstwo krewnym – zachodniopomorskim Gryfitom. Zmarł w 1176r. i został pochowany w podziemiach fundowanego przez siebie kościoła w Miechowie.

Miechowskie sanktuarium wybudowane przez Jaksę zmieniło przez 800 lat istnienia swój wygląd i charakter. Nie ma śladu romańskiej budowli z XII w. Obecnie dominuje gotyk wzbogacony barokiem. Kościół został też rozbudowany i przekształcony w piękną i wielką bazylikę podniesioną przez Jana Pawła II do godności Bazyliki Mniejszej. Zakon Strażników Grobu Pańskiego został rozwiązany w XIXw. W Polsce reaktywowano go w 1996r. pod nazwą Zakon Rycerski Kawalerii Świętego Grobu Bożego w Jerozolimie.

Źródła:

• Barszcz Przemysław i Łenryk – Barszcz Joanna – ” Poza horyzont. Polscy podróżnicy. Fronda PL
• Białczyński Czesław – “Jaksa z Miechowa lub z Kopanicy ( 1120 – 1176r. )
• Encykopedia PWN – ” Seldżukowie”
• Gać Jan – ” Polsko ty moja”. Bernardynum 2018
• Górska Irena – ” Od Rugii do Turyngii”. Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne 1976
• Kałkowski Tadeusz – ” Tysiąc lat monety polskiej”
• Makowska Monika – ” Słynni Polacy pielgrzymujący do Betlejem i Jerozolimy” WPiS nr 12/2021
• Wikipedia – ” Jaksa z Kopanicy”
• Internet – ” Krucjaty”