Wymiana towarowa między ludźmi ma swoje początki w bardzo odległej przeszłości. Dotyczy to również wymiany dalekosiężnej prowadzonej z wykorzystaniem szlaków lądowych jak i wodnych ( rzeki, morza ).

Wymiana handlowa metodą towar za towar jaką wówczas powszechnie stosowano była bardzo uciążliwa. Często zdarzało się, że sprzedającemu oferowano w zamian za jego towar – towar, który go nie interesował. Aby transakcja doszła do skutku, sprzedający i kupujący musieli być zainteresowani wymianą oferowanych przez siebie towarów.

Wkrótce handlujący doszli do wniosku, że wymianę ułatwiłoby istnienie ogólnie akceptowanych mierników wartości towarów i usług. Początkowo jako takie mierniki ( pośredniki wymiany ) stosowano np.: zboże, sól, skóry, olej, płótno, kamienie ozdobne itp. Dobra te miały jednak poważne wady – były nietrwałe. Mogły się rozsypać, rozlać lub uszkodzić w inny sposób.

Ten problem próbowano rozwiązać wprowadzając tzw. płacidła. Były to wyroby metalowe, półfabrykaty, siekierki, płaskowniki, płytki metalowe, pręty i podobne elementy przydatne w życiu codziennym.

Ta forma mierników wartości zapowiadała przejście do systemu pieniądza kruszcowego. Polegał on początkowo na tym, że wykonywano sztabki lub bryłki, które można było dzielić. Materiałem były metale szlachetne – złoto, srebro i wyjątkowo platyna. Złoto stosowano przy dużych transakcjach zawieranych przez osoby zamożne. W pospolitym obiegu dominowało srebro. Podczas wymiany towarowej w tym systemie konieczne było posiadanie wagi szalkowej by móc odważać odpowiednią masę srebra. Ważenie było konieczne lecz uciążliwe.

Metodą kolejnych udoskonaleń wypracowano pogląd, że najdogodniejszym środkiem wymiany towarowej będzie bryłka oznakowana przez emitenta ( władcę )gwarantująca jednakową masę i skład.

Pierwsze prymitywne monety pojawiły się w miastach greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej ok. roku 700 p.n.e.. W tej działalności przodowało mennictwo lidyjskie. Król lidyjski Gyges wybijał w latach 687 – 677 p.n.e. monety z elektronu, które można uznać za prototypy późniejszych monet. Miały kształt owalnej, fasolkowatej bryłki. Na rewersie widać odbite niewyraźne tzw. quadratum incusum od dolnego stempla, a na awersie wyobrażenia określone przez władcę.

Jeden z następców Gygesa – król Krezus ( 560 – 546 p.n.e. ) znacznie udoskonalił produkcję tych monet. Technologia pozostała ta sama co za czasów Gygesa, ale co było bardzo ważne – monety zaczęto wykonywać tylko z czystego złota lub czystego srebra.

Mennictwo Krezusa było oparte o statera – grecką jednostkę wagową i monetarną różniącą się masą w zależności od obowiązującego w określonym państwie systemu. W systemie lidyjskim złoty stater odpowiadał 8,1 g kruszcu a srebrny 11,2 grama.

W mennicy Krezusa emitowano monety wartości 1 statera, 1/3 , 1/6 i 1/12 statera.

Fot.1. Królestwo Lidii, Kroisos ( Krezus ) 560 – 546 p.n.e., 1/3 statera, Sardes. Aw.: Lew walczący z bykiem Rw.: Dwa kwadraty incusum

W 546 r.p.n.e. Krezus wszczął wojnę z królestwem Persów Cyrusa II. Początkowo odnosił sukcesy, wygrywał bitwy. Gdy nadszedł okres zimowy, lekkomyślnie zarządził przerwę w walkach i rozpuścił swoją armię. Przyczajeni Persowie wykorzystali tą sytuację i szybkim marszem dotarli do stolicy kraju Krezusa, Sardes. Po 2-tygodniowym oblężeniu Persowie zdobyli stolicę i wkrótce cały kraj.

Tak przestało istnieć królestwo lidyjskie a przecież przed tą wojną Krezus radził się pewnej wyroczni czy wygra tą wojnę. Wyrocznia orzekła, że ” jeżeli zacznie tą wojnę to zniszczy wielkie królestwo”. Niestety Krezusowi nie przyszło do głowy, że może to dotyczyć jego królestwo!

Nowy system wymiany towarowej polegający na stosowaniu monet bardzo szybko rozpowszechnili w portach Morza Śródziemnego i Czarnego kupcy – żeglarze greccy oraz feniccy co w efekcie zdynamizowało handel międzynarodowy.

W tamtych czasach kupcy byli żeglarzami, wojownikami, odkrywcami, zdobywcami i podróżnikami. Byli też znakomitymi nawigatorami. Ludzie ci marzyli nie tylko o zyskach z handlu, ale również o odkryciach nowych terenów i zakładaniu tam np. swoich kolonii.

Znane były w tym czasie informacje o bogactwie Indii. Marzeniem ich stała się chęć dotarcia tam drogą morską. Nie było to jednak wówczas możliwe. Nie przypuszczali, że podboje perskie w najbliższych latach taką możliwość stworzą.

Persowie – lud pasterski indoirański spokrewniony z Medami pojawił się w Iranie w pierwszych wiekach pierwszego tysiąclecia p.n.e.. Najciekawszy okres historii Persów zaczyna się od czasów panowania Cyrusa II ( 554 – 530 p.n.e. ), który ok. 550 r.p.n.e. stał się władcą wielkiego imperium.

Po pokonaniu króla Krezusa opanował całą Anatolię, uzyskując dostęp do Morza Śródziemnego. Następnie opanował kraj Partów, Babilonię i podporządkował sobie Syrię, Fenicję i Palestynę.

Syn Cyrusa II – Kambyzes ( 529 – 522 p.n.e. ), który ruszył na podbój Egiptu w 526 r.p.n.e. w bitwie pod Peluzjum pokonał Psametyka III i wkrótce zajął Memfis, a następnie tereny aż do II katarakty z Dolną Nubią włącznie.

Po śmierci Kambyzesa władcą imperium perskiego został Dariusz I Wielki ( 521 – 486 p.n.e. ), który w roku 513 p.n.e. opanował obszar dzisiejszego Pakistanu.

Po opanowaniu Egiptu Kambyzes niezwłocznie wprowadził swoje porządki. Zlikwidował egipski ceremoniał, usuwając ze stanowisk wielu dotychczasowych dostojników. Byli też i tacy dostojnicy, którzy przeszli na służbę nowego władcy. Lojalnych urzędników na różnych szczeblach pozostawiono na dotychczasowych stanowiskach.

Ciekawostką jest, że Egipcjanie okazali się na swój sposób sprytni. Przegrali wojnę, ale postanowili Persów uegipcjanić! Ten proces konsekwentnie realizowany zdał egzamin. Persowie pod wrażeniem kultury egipskiej zmieniali też swój stosunek do Egipcjan.

Persowie do rządów w Egipcie przystąpili bardzo dynamicznie, wprowadzając wiele zmian we wszystkich dziedzinach gospodarki, kultury i administracji oraz w budownictwie.

Największym osiągnięciem budowniczych Dariusza I Wielkiego było wybudowanie kanału żeglugowego łączącego Nil z Morzem Czerwonym. Taki pomysł miał już Nekau II ( 610 – 595 p.n.e. ), lecz go nie zrealizował. Kanał Dariusz był szeroki na 45m, biegł blisko 60 km od wschodniej odnogi Nilu, wzdłuż Wadi Tumulit do Jezior Gorzkich, a stamtąd na południe do Zatoki Sueskiej Morza Czerwonego.

Fot.2. Północny Egipt.

Wzdłuż kanału postawiono potężne stele z różowego granitu sławiące dokonania Dariusza.

Według perskich zapisków, na inaugurację uruchomienia kanału w 497 r.p.n.e. król osobiście przyglądał się swojej flocie składającej się z 24 statków płynących do Persji z egipskimi zdobyczami.

I tak spełniły się wieloletnie marzenia europejskich żeglarzy aby popłynąć w kierunku Indii! Słynny kanał Dariusza im to umożliwił. Płynąc wzdłuż Morza Czerwonego kupcy mieli możliwość kontaktów handlowych w licznych portach różnych plemion.

Na południowo – zachodnim obszarze Półwyspu Arabskiego ( dzisiejszy Jemen ) istniało kilka rywalizujących ze sobą królestw pochodzenia semickiego, z których najsilniejsze nazywano królestwem Saba. Królestwa te przypuszczalnie odgrywały dużą rolę pośrednicząc w handlu z Indiami.

Fot.3. Sabatyjczycy ( Himjaryci ? ), I w.p.n.e., drachma ( typu bucranium ), 16,4 mm, 2,63g. Aw.: Głowa wojownika w kolczudze, włócznia, nad głową księżyc z kropką. Rw.: Czaszka antylopy, po bokach znaki, u góry półksiężyc z kropką.

Po wypłynięciu z Morza Czerwonego w kierunku wschodnim na drodze do Indii wystarczyło pokonać już tylko Morze Arabskie.

W handlu zaznaczył się w tym czasie wyraźny wpływ gospodarki, obyczajów i kultury greckiej na środowiska perskie i egipskie. Ateńska moneta ( stater ) ok. roku 410 p.n.e. stała się podstawowym środkiem płatniczym w Egipcie.

Fot.4. Posthellenistyczne, Cylicja – Kelenderis, stater ( ok. 425 – 410 p.n.e. ), 20,5 mm, 10,77g. Aw.: Nagi młodzieniec z batem siedzący na koniu. Poniżej litera A. Rw.: Kozioł klękający z głową zwróconą do tyłu, u góry KEL…i bluszcz.

Fotografie 5 – 7 przedstawiają przykłady monet obiegowych tego okresu.

Fot.5. Persja, Achemenidzi – Dariusz I / Kserkses II, siglos ok. 485 – 420 p.n.e., 15,8 mm, 5,22g. Aw.: Król w przyklęku trzymający włócznię i łuk. Rw.: Prostokąt incusum z nieregularnym rysunkiem

Fot.6. Persja, Achemenidzi – Kserkses II / Artakserkses II, siglos ok. 420 – 375 p.n.e., 14,9 mm, 5,33g. Aw.: Król w przyklęku trzymający sztylet i łuk. Kontramarka. Rw.: Prostokąt incusum z nieregularnym rysunkiem.

Fot.7. Posthellenistyczne, Tracja, Apollonia Pontica, drachma V w.p.n.e., 3,29g Aw.: Głowa Gorgony Rw.: Kotwica między literą a rakiem.

Ważniejsze źródła:

• Piotrowicz Ludwik – ” Atlas do historii starożytnej” PWK 1975
• Wikipedia – ” Monety lidyjskie” Wolna Encyklopedia
• Wilkinson Toby – ” Powstanie i upadek starożytnego Egiptu” Redis 2022