Zamiarem tego opowiadania jest przypomnienie kilku ciekawostek i faktów z przeszłości Śląska Cieszyńskiego, które są na ogół znane jego mieszkańcom, natomiast są mało lub w ogóle nieznane mieszkańcom innych regionów Polski. Śląsk Cieszyński to historyczny region leżący na pograniczu polsko – czeskim, obejmujący południowo – wschodnią część Górnego Śląska. Polska część Śląska Cieszyńskiego obejmuje Pogórze Cieszyńskie oraz Beskid Śląski z Cieszynem, Skoczowem, Zebrzydowicami, Strumieniem, Chybiem, Czechowicami – Dziedzicami, Bielskiem, Ustroniem, Wisłą, Brenną i Goleszowem.
Na historię i losy Śląska Cieszyńskiego zasadniczy wpływ miało położenie tych ziem niedaleko wyjścia z Bramy Morawskiej oraz blisko Górnej Odry.
Były to bowiem bardzo uczęszczane szlaki komunikacyjne już od czasu ustąpienia lodowca. Tędy przemieszczała się zwierzyna oraz ludzie niosący nowości kulturowe lub zniszczenie, kupcy i najeźdźcy.
Sudety oraz Karpaty stanowią naturalną granicę między Polską i jej południowymi sąsiadami. Jedynym dogodnym przejściem oprócz przełęczy górskich jest Brama Morawska, która jest obniżeniem terenu pomiędzy Sudetami i Karpatami. To obniżenie ciągnie się od Moraw do Śląska, wzdłuż górnego biegu Odry, między Górami Odrzańskimi ( Sudety Wschodnie ) a Beskidem Sląskim ( Karpaty Zachodnie ), na długości ok. 65 km, aż do doliny ujścia Olzy do Odry. Szerokość Bramy Morawskiej wynosi w zależności od sposobu i miejsca pomiarów od 5 – 20 km i jest otoczona stokami o wysokości 200 – 250 m.
W latach 2004 / 2005 zespół naukowców z Uniwersytetu Śląskiego pod kierunkiem archeologa dr Eugeniusza Foltyna i paleografa dr Jana Wagi odkrył najstarsze na Śląsku Cieszyńskim ( i w Polsce ) ślady obecności przodków człowieka. Na podstawie żmudnych badań ustalono wiek znaleziska na ok. 800 tys. lat p.n.Ch.!
Ślady pobytu Homo-erectusa odkryto w Kończycach Wielkich, ok. 10 km na północ od Cieszyna. Naukowcy znaleźli tam 45 artefaktów krzemiennych, od dużych do mikrolitycznych, obrobionych prymitywnie z całą pewnością przez praczłowieka rozumnego.
Najmniejsze ostrza były najpewniej przeznaczone do oprawiania w uchwyt z drewna, kości lub rogu, stanowiąc w efekcie narzędzie złożone, do prac bardziej skomplikowanych.
Według naukowców Homo erectus przywędrował z południa przez Bramę Morawską w poszukiwaniu żywności ( zwierząt ) i materiału na narzędzia ( krzemienia ). Była to przypuszczalnie grupa kilku osobników. Aby dotrzeć tak daleko na północ gdzie wówczas panował klimat bardzo chłodny, Homo erectus musiał umieć posługiwać się ogniem. Ubierał się w futra zwierzęce, umiał też wykonać prymitywny oszczep.
W okresie od 4500 – 4000 lat p.n.Ch. zaczęły przenikać na ziemię cieszyńską i dalej na północ grupy lub plemiona ludzi znających uprawę takich roślin jak pszenica, jęczmień i proso oraz umiejących hodować zwierzęta domowe. Ludzie ci przemieszczali się z południa Europy, przez Bramę Morawską szukając dla siebie nowych przestrzeni życiowych. Pierwsi zetknęli się z nimi nieliczni wówczas mieszkańcy Pogórza Cieszyńskiego. Kolejni przybysze przemieszczali się głównie z biegiem Wisły oraz Odry.
Społeczność miejscowa trudniąca się do tej pory łowiectwem oraz zbieractwem brała przykład z działalności przybyszów i zaczęła zajmować się gospodarką rolną i hodowlaną. Wiązało się to z przejściem na osiadły tryb życia, budowę chat, powstawały zalążki osad.
Równolegle nauczono się obrabiać, kształtować i gładzić inne poza krzemieniem rodzaje kamienia np. granit i bazalt. Nauczono się wiercić otwory w kamieniu, co umożliwiało wykonywanie toporów, młotów, motyk i innych narzędzi oraz broni.
Rozwój rolnictwa, osiadły styl życia i postęp w obróbce kamienia stały się wyznacznikami rozwoju kultury materialnej młodszej epoki kamienia – neolitu.

Fot. 1. Toporek z młodszej epoki kamienia.

Wymiana towarowa między ludźmi ma swoje początki w bardzo odległej przeszłości. Dotyczy to również pierwotnej wymiany dalekosiężnej. Lecz rozkwit dalekosiężnej wymiany handlowej na terenach polskich notujemy jak sądzą archeolodzy od ok. roku 3200 przed Chrystusem. Wówczas przez Bramę Morawską oraz Przełęcz Międzyleską zaczęli docierać kupcy z południowej Europy oferujący broń, narzędzia i ozdoby wykonane z miedzi nieznanej do tej pory w Polsce. Szlak dostaw tych wyrobów biegł dalej nawet do ludów skandynawskich. Napływ wyrobów z miedzi trwał do początku epoki brązu, czyli do ok. 1700 r. p. Chr. Wówczas tą samą drogą zaczęły docierać wyroby z brązu. Pierwszymi odbiorcami nowości byli mieszkańcy Pogórza Cieszyńskiego i Dolnego Śląska. W wieku VI / V p. Chr. gdy ziemia cieszyńska podobnie jak cała Polska była pod wpływem kultury łużyckiej, nastąpił najazd koczowniczych plemion scytyjskich. Scytowie przybyli przez Bramę Morawską paląc osady, mordując mieszkańców i rabując ich dobytek. Pierwsi odczuli niszczycielskie skutki najazdu mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego, następnie Dolnego Śląska i centralnej Polski. Scytowie dotarli nawet aż do grodu w Biskupinie, który zdołał się przed nimi obronić. Trasę scytyjskiego najazdu znaczyły zgliszcza spalonych osad, zwłoki zabitych obrońców i licznie rozsiane strzały.

Fot. 2. Łużycki toporek z wykruszonym ostrzem.

Fot. 3. Ostrza strzał scytyjskich.

Pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza ( 650 – 400 lat p. n. Chr. ), rozwinęła się na ziemi cieszyńskiej sieć osadnictwa kultury łużyckiej. Przypuszczalnie w tym okresie powstały osady w Kocobędzu ( późniejszy Stary Cieszyn ), na Górze Zamkowej w miejscu dzisiejszego Cieszyna, na Tule oraz Wędryni ( obecnie na Morawach ). W tym samym czasie po raz pierwszy m.in. przez Bramę Morawską zaczęli docierać kupcy z wyrobami z żelaza. Następne wieki przyniosły na teren naszego kraju duże zmiany kulturowe będące wynikiem przenikania szczególnie do południowych regionów plemion celtyckich. Celtowie byli groźnymi wojownikami, dla przeciwników brutalni i bezwzględni. Jednocześnie byli nośnikami postępu. Plemiona celtyckie zamieszkiwały od początku II tysiąclecia p. n. Ch. wschodnią Francję, Belgię, południowe Niemcy, częściowo Szwajcarię i Austrię. Od V wieku p. n. Ch. rozprzestrzeniały się coraz bardziej na południe i zachód, zajęli całą Francję, część Półwyspu Pirenejskiego, Anglię, Szkocję i Irlandię. W IV wieku p. n. Ch. rozpoczęli ekspansję w kierunku Rzymu, Bałkanów, terenów wzdłuż Dunaju i Grecji. Po zajęciu terytorium Czech, Moraw i Słowacji rozpoczęli ekspansję na teren Polski. W IV wieku p.n. Chr. przeszli przez Przełęcz Międzyleską i osiedlili się w rejonie góry Ślęży. Jeszcze obecnie można tam oglądać celtyckie, kamienne rzeźby. Sto lat później przeszli przez Bramę Morawską i założyli na jej przedpolu sieć kilkudziesięciu osiedli wzdłuż Odry, od Olzy do Głubczyc. Ostatnia większa fala Celtów przeszła przez Bramę Morawską na przełomie II / I wieku p.n. Chr. Idąc tym razem przez Śląsk Cieszyński na ziemię krakowską i dalej w rejon Nidy. Po drodze w dogodnych dla siebie miejscach zakładali swoje siedziby. Celtowie założyli swoje osady również nad Sanem i w okolicy Kalisza.
Najciekawsze jest to, że duże skupisko osad celtyckich z I wieku p.n.Chr. odkryto w ostatnich latach na Kujawach,m.in. w Gąskach, Kruszy Zamkowej i na terenie Inowrocławia.
Główne skupiska osad celtyckich były rozmieszczone w taki sposób, że cały Bursztynowy Szlak był pod ich całkowitą kontrolą. Poza tym Celtowie z zasady lokowali osady na urodzajnej ziemi oraz w okolicy gdzie występowały bogactwa naturalne ( złoto, ruda darniowa, sól itp.).
Na wysokim poziomie stało u Celtów rolnictwo, metalurgia, kowalstwo i garncarstwo. Prowadzili intensywną działalność handlową, lokalną i dalekosiężną, opartą na wymianie towarowo – pieniężnej. Polska, a w szczególności Górny Śląsk były dla Celtów wymarzonym rynkiem zbytu. Celtyckie produkty z żelaza bardzo szybko spowodowały duże zmiany w uzbrojeniu i metodach pracy.
Według archeologów Celtowie wybijali na terenie Polski złote monety na Kujawach, Dolnym Śląsku i w rejonie Krakowa, gdzie znaleziono formy do odlewania złotych krążków.
Złotą monetę celtycką znaleziono też m.in. na Górze Zamkowej w Cieszynie, w warstwie osadniczej z I wieku p.n.Chr. podczas badań archeologicznych prowadzonych w roku 1951.
Odczytywanie ikonografii monet celtyckich wymaga niekiedy spojrzenia na monetę pod pewnym kątem, co świadczy o tym, że celtyccy wykonawcy stempli byli obeznani z iluzją wzrokową.
Monety celtyckie wybijane w mennicach zlokalizowanych w regionach naddunajskich były wzorowane na monetach macedońskich, greckich i rzymskich.
Fotografie 4-7 przedstawiają przykłady monet, które występowały w obrocie handlowym w tym okresie na Bursztynowym Szlaku.

Fot. 4 Celtowie Wschodni, drachma, II wiek p. n. Chr., srebro, 14,9 mm, 3,54g.

Fot. 4 przedstawia drachmę Celtów Wschodnich, typu Kugelwange ( policzek kulisty lub wypukły ), wybitą w mennicy położonej nad środkowym Dunajem.
Aw: Głowa brodatego Zeusa. Rw: Koń, grzywa z pierścieni.

Fot. 5. Macedonia, Filip II 359 – 336 p. n. Chr. i następcy, brąz, 6,57g.

Fot. 5. pokazuje monetę Filipa II, ojca Aleksandra Wielkiego. Aw.: Głowa Filipa. Rw.: Jeździec.

Fot. 6 Republika Rzymska, konsul Qwintus Minucius Rufus, 122 r. p. n. Chr., denar, srebro, 19 mm, 3,89g.

Na fot. 6 pokazano denaru Republiki Rzymskiej, wybitego w mennicy w Rzymie. Aw: Głowa Romy w hełmie, za nią litery RVF, pod podbródkiem X. Rw: Dioskurowie ( bliźniacy Zeusa ) na koniach, poniżej Q.MINV, w odcinku ROMA

Fot. 7. Grecja – Euboea, nimfa Histiaia, 196 – 146 p. n. Chr., tetrobol, srebro, 15 mm, 2,3g.

Na fot. 7. widać tetrobola ( obola poczwórnego ), z wyspy greckiej Euboei. Aw: Głowa nimfy. Rw: Nimfa siedząca przy sterze, na burcie galery. Na boku skrócone imię nimfy AIEON. U dołu trójząb Neptuna.

W I w. po n. Chr. Celtowie zostają stopniowo wyparci z Europy Środkowej przez wojska Imperium Rzymskiego. Pewna część Celtów osiadła w Polsce asymiluje się i zostaje wchłonięta przez ludność autochtoniczną. W tym samym czasie rozpoczął się trwający trzy wieki okres wpływów rzymskich, polegający m.in. na dynamicznym rozwoju wymiany handlowej między ludnością naszych ziem, a prowincjami Imperium Rzymskiego. Dla kupców rzymskich nasz kraj był liczącym się rynkiem zbytu dla wyrobów luksusowych, w mniejszym stopniu narzędzi i broni. Dla nich atrakcyjny był bursztyn, niewolnicy, bydło, futra, skóry, wosk, miód oraz żelazo w sztabach. Kupcy przemieszczali się znanymi już w przeszłości trasami – Szlakiem Bursztynowym przez Bramę Morawską i Przełęcz Międzyleską. Trasa prowadząca przez Bramę Morawską rozgałęziała się na kierunek z biegiem Odry oraz przez ziemię cieszyńską w dół Wisły. Świadectwem intensywnej wymiany handlowej tego okresu są liczne znaleziska monet rzymskich. Fot. 8 – 10 ilustrują przykłady tych monet.

Fot. 8. Cesarstwo Rzymskie, Faustyna Młodsza 162 – 175, denar 150 – 153, srebro, 17 mm.

Fot. 9. Cesarstwo Rzymskie, Konstantyn I Wielki 307 – 337, follis 321 – 324, Siscia, brąz srebrzony, 18 mm, 2,73g.

Fot. 10. Cesarstwo Rzymskie, Konstantyn I Wielki 307 – 337, follis 312 – 313, Tessaloniki, brąz, 23,7 mm, 2,9 g.

Awers monety z fot. 10 przedstawia popiersie cesarza, a rewers – Jupitera trzymającego berło i Wiktorię na globie, a u jego stóp orła z wieńcem. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego w V wieku, nastąpił okres wędrówek ludów. Część plemion zamieszkujących do tej pory nasze ziemie zaczęła przemieszczać się przez Bramę Morawską w kierunku terenów naddunajskich. Zmniejszyło się zaludnienie, nastąpiło spowolnienie gospodarki i ograniczenie handlu, szczególnie dalekosiężnego. Powstałą m.in. na Śląsku pustkę osadniczą zaczęły zaludniać plemiona słowiańskie. Ten proces zaczął się już w połowie V, a zakończył się w VII wieku. Ziemie dzisiejszego Śląska Cieszyńskiego i Opawskiego zasiedlili Gołęszyce. Ich domeną stał się przypuszczalnie teren od Bramy Morawskiej, między Olzą i Górami Odrzańskimi, Góry Odrzańskie, wzdłuż Odry i rzeki Opawy. Sądzi się też, że być może wschodnia granica ich zasiedlenia dochodziła do źródeł Wisły. Geograf Bawarski pisał w IX wieku, że Golensizi mieli 5 grodów. Pierwsze państwo słowiańskie powstało w roku 623 na obszarze obejmującym w przybliżeniu ziemie łużyckie, czeskie i morawskie. Jego twórcą był kupiec i wojownik Samo pochodzący z Galii. Po jego śmierci państwo to rozpadło się ponownie na oddzielne państewka plemienne.
Na początku IX wieku powstają dwa ośrodki władzy książęcej – na Morawach pod wodzą księcia Mojmira oraz w Nitrze pod rządami księcia Pribiny. W roku 822 Mojmir przyjął chrzest, a w latach 833 – 836 podbił terytorium nitrzańskie.
Od roku 871 książę nitrzański Świętopełk stopniowo powiększa obszar swojego państwa, obejmujący plemiona czeskie, morawskie i nitrzańskie, tworząc Wielkie Morawy, które stają się państwem bardzo silnym gospodarczo i militarnie.
W czasie rządów Świętopełka na Wielkich Morawach dominowały przez długi czas wpływy Bizancjum oraz chrystianizacja prowadzona w językach słowiańskich przez św.św. Metodego i Cyryla.
Fot. 11 przedstawia przykładową monetę z tego okresu.

Fot. 11. Bizancjum, Justynian I 527 – 565, 17 – ty rok panowania, follis ( 40 numi ), mennica Konstantynopol, brąz 33,9 mm, 20,74g.

W tym samym czasie istniało już od kilkudziesięciu lat państwo Wiślan, którego zachodnia granica przebiegała w rejonie Olzy. Gołęszyce byli z nimi przypuszczalnie stowarzyszeni. O istnieniu państwa Wiślan dowiadujemy się z tzw. “Żywota św. Metodego” napisanego przez anonimowego, bliskiego współpracownika arcybiskupa. W rozdziale 11 tego dzieła zawarte są następujące słowa: ” Miał tedy Metody dar proroczy i wiele spełniło się z jego przepowiedzi, z których jedną tylko lub dwie tu wymienimy. Pogański książę bardzo potężny, siedząc w Wiśle urągał chrześcijanom i szkody im wyrządzał. Posławszy więc do niego, kazał mu powiedzieć, dobrze by było synu, abyś się dał ochrzcić dobrowolnie na swojej ziemi, bo inaczej będziesz w niewolę wzięty i zmuszony przyjąć chrzest na ziemi cudzej. Wspomnisz moje słowo. Tak się też stało.” Z tego opisu dowiadujemy się, że Wiślanie stanowili potężne państwo, którego książę dufny w swoje siły zapewne napadał Morawian. Wielkie Morawy stały wówczas u szczytu swojej potęgi i Świętopełk zorganizował wyprawę odwetową, której skutki odkrywają dziś archeolodzy pod postacią szczątków spalonych i zniszczonych grodów, np. w Kocobędzu, Lubomii, Międzyświeciu i Kamieńcu. Wiślanie oraz stowarzyszeni lub uzależnieni od nich Gołęszyce zostali pobici, a ich książę musiał przyjąć chrzest oraz uznać zwierzchność Świętopełka. Wydarzenia te miały miejsce między 874 a 885 rokiem.
W roku 906 państwo Wielkomorawskie przestało istnieć w wyniku niszczącego najazdu Węgrów, przypuszczalnie przy udziale Wiślan i Gołęszyców, którzy odzyskali przy okazji swoją niezależność. Jednak już w latach czterdziestych X wieku ziemie gołęszyckie i wiślańskie opanowało czeskie państwo Przemyślidów, a w II połowie X w, tereny te zostały przez Mieszka I odebrane Czechom i włączone w skład kształtującego się państwa Polskiego.
W roku 1039, książę czesko – morawski Brzetysław wykorzystał istniejące wówczas bezkrólewie i zamieszki, splądrował znaczne obszary Polski, a cały Śląsk i ziemię Wiślańską włączył do swojego państwa.
Po kilku latach utracone ziemie odbił Kazimierz Odnowiciel, a kolejni Piastowie utrzymali odzyskany Śląsk i ziemię gołęszycką przez kolejne dwa stulecia w granicach Państwa Polskiego.
Świadkami tych zdarzeń są monety ( fot. 12 – 15 ), które były w obiegu na tych terenach w tamtych czasach.

Fot. 12. Księstwo Czeskie, Bolesław II, 967 – 999, denar, srebro 20 mm.

Fot. 13. Księstwo Czeskie, Brzetysław I, 1037 – 1055, denar, srebro 16 mm.

Fot.14. Królestwo Polskie, Bolesław Szczodry ( Śmiały ) 1058 – 1079, denar przed 1076, srebro 13 mm, 0,53g.

Fot. 15. Królestwo Polskie, Bolesław Krzywousty 1102 – 1138, denar po 1113, srebro 13 mm, 0,77g.

Początkiem kształtowania się księstwa cieszyńskiego można uznać podział Śląska między synów i wnuka Władysława II Wygnańca, dokonany w roku 1172. Księstwo Raciborskie z ziemią cieszyńską otrzymał wówczas Mieszko Plątonogi, który w latach 1210 – 1211 zasiadał również na tronie krakowskim, jako książę – senior. Na fotografii 16 pokazano medal upamiętniający tego księcia. Na rewersie tego medalu autor umieścił wizerunek rzadkiego brakteatu, z napisem MILOST, przypisywanego Mieszkowi Plątonogiemu.

Fot. 16. Mieszko Plątonogi, medal, brąz, 70 mm. Emit. PTAiN, 1984, seria królewska nr 3B.

Po kilku kolejnych zmianach wyodrębniono Księstwo Cieszyńskie, które objął w roku 1290 prawnuk Mieszka Plątonogiego – Mieszko I, którego uważa się za założyciela dynastii Piastów Cieszyńskich. Pisząc o Śląsku Cieszyńskim należy wspomnieć jak powstał Cieszyn, który jest jednym z najstarszych miast polskich. Dzieje Cieszyna sięgają IX w. i są związane z najważniejszym grodem plemienia Gołęszyców. Zalążkiem Cieszyna jest Góra Zamkowa gdzie odkryto najstarsze ślady osadnictwa sięgające VI – V w. przed Chrystusem oraz gród we wsi Podobora ( część Kocobędza – leżąca na północnych peryferiach czeskiego Cieszyna ), zwany Starym Cieszynem lub Cieszyniskiem. Po zniszczeniu Starego Cieszyna przez wojsko wielkomorawskie w II poł. IX wieku zbudowano nowy gród obronny na Górze Zamkowej – po prawej stronie Olzy. Warstwę osadniczą z ok. 810 roku przyjęto jako początek założenia cieszyńskiego grodu. W związku z tym w roku 2010 obchodzono 1200 rocznicę jego istnienia. Wyemitowano z tej okazji monetę pamiątkową o nominale 7 bolków ( fot. 17 ) honorowaną na obszarze Cieszyna do 31.12.2010 r.

Fot.17. Cieszyn, moneta pamiątkowa, 7 bolków.

Z Cieszynem związanych było wiele wybitnych postaci. Chcę jednak przypomnieć tylko niektóre z nich. Między innymi Grodzieckich pochodzących z Grodźca ( koło Skoczowa ). Z tego rodu pochodziło kilku starostów dworu cieszyńskiego, hetman cieszyński Henryk Grodziecki oraz Wacław Grodziecki żyjący w latach 1535 – 1591, który był wybitnym kartografem – opracował znakomite jak na owe czasy mapy Księstwa Cieszyńskiego i Królestwa Polskiego.
Urodzony w 1582 r. w Cieszynie Melchior Grodziecki, kapłan – jezuita, sprawował swoją posługę w czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1619 na terenie Koszyc. Został tam uwięziony przez innowierców, którzy torturami chcieli go zmusić do przejścia na kalwinizm. Ponieważ mimo tortur odmówił – został ścięty toporem.
W 1995 r. nasz papież Jan Paweł II dokonał aktu kanonizacji Melchiora w czasie swojej pielgrzymki do Słowacji. Szczątki św. Melchiora znajdują się w Trnawie ( Słowacja ).
Inną wybitną osobowością pochodzącą z ziemi cieszyńskiej był św. Jan Sarkander, kapłan i męczennik, urodzony w Skoczowie w roku 1576 – patron Moraw i Śląska.
W roku 1620, w czasie trwania wojny trzydziestoletniej działał na terenie Moraw. W wyniku fałszywych oskarżeń składanych przez innowierców został uwięziony w Ołomuńcu i poddany torturom m.in. rozciąganiu i łamaniu kołem, przypalaniu pochodnią, ściskaniu głowy obręczą żelazną itp., w czasie których zmarł.
Kanonizację Jana Sarkandera ogłosił św. Jan Paweł II w czasie swojej pielgrzymki do Czech w roku 1995. Główne szczątki św. Jana Sarkandera znajdują się w katedrze w Ołomuńcu.
Izbę tortur, w której zamęczono Świętego można oglądać. Kiedyś pielgrzymowali do niej m.in. Jan III Sobieski, kolejni cesarze Austrii oraz żona Augusta III Sasa.
O św. Janie Sarkandrze komponowano pieśni i nakręcono film.
Linia Piastów Cieszyńskich wymarła w roku 1653. Na fotografii 18 pokazano 3 krajcary Adama Wacława, przedostatniego władcy cieszyńskiego, a fot. 19 przedstawia grosik Elżbiety Lukrecji, jego córki wybity w mennicy w Cieszynie w roku 1650.

Fot. 18. Księstwo Cieszyńskie, Adam Wacław, 3 krajcary, 1609, srebro, 21 mm, 2,1g

Fot. 19. Księstwo Cieszyńskie, Elżbieta Lukrecja, grosik 1650, srebro, 15 mm, 0,6g.

Ważniejsze źródła:

Androjć Małgorzata, Androjć Mirosław „ Mennictwo celtyckie na Kujawach” 2012
Androjć Małgorzata, Androjć Mirosław „ Nieznane oblicze Związku Lugijskiego – o mennictwie celtyckim na ziemiach polskich” 2014
Buko Andrzej „ Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej” 2006
Foltyn Eugeniusz, Waga Jan „ Homo erectus w Polsce” – wywiady udzielone w prasie.
Gąssowski Jerzy „ Dzieje i kultura dawnych Słowian” 1964
Gardawski Aleksander, Gąsowski Jerzy „ Polska starożytna i wczesnośredniowieczna” 1961
Ożóg Krzysztof „ Świętowanie narodzin i chrztu Polski” WPIS 2021 nr 3
Internet