Początki mennictwa w Bhutanie

Bhutan jest królestwem, w którym do niedawna król posiadał władzę absolutną. Dopiero w roku 2008 aktualnie panujący władca, król Jigme Khesar Namgyel Wangchuck wprowadził konstytucję stając się tym samym władcą konstytucyjnym.

Bhutańczycy nazywają swój kraj Druk Yul – ziemią smoka. Jak głosi legenda, mnich Padma Sambhava przybył z Tybetu na latającym tygrysie. Stąd w herbie kraju i na każdym kroku widać podobiznę tego smoka.

Inna legenda mówi, że żyjący na przełomie XII i XIII stulecia mnich Tsungpa Gjare Jesze Dordże podczas święcenia nowej świątyni usłyszał nagle dochodzący z nieba dziwny grzmot, który uznał za ryk smoka.

Bhutan jest krajem formalnie niepodległym, ale na podstawie umów międzynarodowych znajduje się pod protektoratem Indii. Jest położony w Himalajach Wschodnich, pomiędzy Indiami i Chinami. Długość jego granicy z Indiami wynosi 605 km, z Chinami 470 km, a jego powierzchnia 47000 km2.

Bhutan to kraj typowo wysokogórski, w jego granicach znajduje się 20 szczytów powyżej 7000 m.n.p.m. Lasy pokrywają 67% powierzchni kraju. Oficjalnym językiem Bhutańczyków jest dzongkha. Liczbę ludności ocenia się na nieco ponad 1 mln., z czego około 50% to Tybetańczycy Bothe, 35% Nepalczycy i ok. 15% to Hindusi.

Charakterystyczna dla Bhutanu jest duża ilość klasztorów, szczególnie klasztorów obronnych ( dzong ), czortenów ( miejsc medytacji ) i stup ( odpowiednik kapliczki ). Wiąże się to z licznymi mnichami oraz dużą rzeszą dzieci i młodzieży uczącej się w tych klasztorach.

Głównymi wyznaniami są: buddyzm, który wyznaje ok. 75% ludności i hinduizm wyznawany przez ok. 25% Bhutańczyków.

93% ludności mieszka i pracuje na wsi. Duże znaczenie ma tradycyjne rzemiosło, które reprezentuje stosunkowo wysoki poziom.

Bhutan jest dość rzadko odwiedzany przez turystów ( około 1500 osób rocznie ), ponieważ władze obawiają się zbyt silnych wpływów zewnętrznych – dopiero w 1999 roku pojawiła się telewizja, a ludność bardzo ceni swoją tradycję i odrębność.

Pieniądz pod postacią monet był znany w Bhutanie już od średniowiecza i sporadycznie stosowany od XVI wieku. Handel wewnętrzny był tradycyjnie realizowany na zasadzie barteru, tzn. „ towar za towar „ i dotyczył takich produktów jak: ryż, mięso, sery, masło, wełna, wyrobów rzemieślniczych i innych towarów lokalnych. Bardzo często towarem płacono podatki i np. wynagrodzenie nawet urzędnikom państwowym. Przy poważniejszych transakcjach szczególnie z kontrahentami z zagranicy stosowano jako środek płatniczy waluty obce, głównie indyjską, nepalską i tybetańską.

Handel barterowy w szczątkowym zakresie utrzymywał się jeszcze do lat 70-tych XX wieku.

Około 1789 roku władca zarządził wybijanie pierwszych bhutańskich monet. Były to srebrne rupie wzorowane z drobnymi zmianami na rupiach bitych wcześniej w mennicy Koh Bihar w czasie rządów królów z rodu Narayanów – Derendra i Rejendra, władców Bengalu Północnego. Ludność nazywała je „ deba”, nawiązując do stanowiska deba – radży, który ustalał próbę srebra tych monet na niższą od stosowanej w regionie.

Fot. 1. Deb rupia, srebro, masa ok. 4 g, średnica ok. 20 mm

Fot. 1 przedstawia jedną z pierwszych deb rupii. Na awersie monety głównym elementem jest znak podobny do symbolu błyskawicy. Są to litery „ ndra” oznaczające końcówkę imienia króla ( Derendra, Rajendra ). Po prawej stronie tego znaku umieszczono słowo „ sa” , czyli „ziemia”. Bhutańczycy, nie wnikając w historię tych monet i władców Bengalu przypuszczalnie rozumieli te znaki z punktu widzenia własnej historii i w domyśle odczytywali je jako „ moneta króla ziemi smoka”, gdyż w silnie zakorzenionej legendzie, nazwisku i tytulaturze władców Bhutanu z reguły nawiązywano do takiego pojęcia. Na rewersie w centralnym miejscu umieszczono literę „ cha” ( va – chara ), a w niej znak podobny do „ haczyka” lub bhutańskiej „ jedynki”. Układ pozostałych znaków i figur nawiązywał do konkretnej mennicy i daty emisji.

Deb rupie były w obiegu głównie w latach 1790 – 1840. W latach 1840 – 1865 wprowadzono na rynek monety nazywane „ ma – tam „. ( Fot. 2 ).

Fot. 2. Moneta typu „ma – tam”, brąz, masa średnio 4 g, średnica ok. 20 mm

Były to monety z brązu, lecz skład tego stopu był bardzo zróżnicowany. Podstawowym składnikiem była miedź, ale oprócz cyny dodawano cynk, ołów, aluminium, srebro, żelazo i in., w różnych proporcjach.

Wygląd i treść awersu oraz rewersu są bardzo podobne do deb rupii, różnią się szczegółami. Na niektórych monetach np. słowo „sa” umieszczono po lewej stronie „ndra”.

W okresie od 1865 roku do około 1900 roku nastąpiły w produkcji monet duże zmiany. Oprócz mennic działających na podstawie pozwolenia króla, zaczęło działać kilka mennic nieoficjalnych, uruchomionych przez lokalnych dygnitarzy. Rozpoczęła się dość chaotyczna produkcja monet o dużym rozrzucie wagowym, w wielu przypadkach na niskim poziomie jakości. Wybijanie monet nadal odbywało się ręcznie.

Monety będące w obiegu można podzielić na te, których masa wynosiła średnio 4 g – to kontynuacja produkowanych wcześniej „ma – tam” oraz na te, których masa wynosiła średnio 2 g – „che – tamy”, o wartości pół „ma – tam”.

Nastąpiły też duże zmiany w wizerunku monet w porównaniu z monetami wcześniejszymi, np.

dodano „krzyżyk” lub „swastykę” po lewej lub prawej stronie litery „ndra”
brak słowa „sa”
dodano symbol „ryby”
wprowadzono dwie „ryby” na awersie
wprowadzono na awersie „węzeł”, a na rewersie „muszlę”
dodano „gałązkę”
brak litery „ndra” lub „cha”.

Zmiany te występowały w różnych kombinacjach. Poza tym duża część monet miała

wizerunek np. w „lustrzanym odbiciu” lub elementy wizerunku „zamienione miejscami”, były przesunięte lub odwrócone.

Brąz , z którego wyrabiano monety miał różny skład, podobnie jak w poprzednim okresie.

W latach 1900 – 1928 podczas rządów pierwszego króla Druk Gyalpo Ugyen Wangchucka poprawiła się jakość monet, a ich wygląd zasadniczo się zmienił. Były to monety „ma- tam” z brązu jaki stosowano w poprzednich okresach, o średniej masie 4 g i średnicy 20-22 mm. Awers oraz rewers były wypełnione głównie symbolami buddyzmu. Na części tych monet umieszczono m.in. znak „ndra” oraz słowo „sa”. Na kilku monetach umieszczono swastykę.

Na samym początku tego okresu wypuszczono niewielką ilość tych monet wykonanych ze srebra o masie 5,89 g i wartości 1 deb rupii. Obecnie są bardzo rzadkie.

W ostatnim dwudziestoleciu XIX i na początku XX wieku wybijano w Lhasie (Tybet) w dużych ilościach monety z dobrego srebra, które chętnie przyjmowano w Bhutanie. W Tybecie nazywano je „ga-den tangka”, a w Bhutanie „betam” ( Fot. 3 ), gdzie były w obiegu przez kilkadziesiąt lat.

Fot. 3. Ga-den tangka , rok 1880 – 1894, srebro, masa ok. 4g, średnica ok. 28mm

Na przełomie XIX i XX wieku siła nabywcza monet bhutańskich przedstawiała się następująco:

1 betam = 12 ma-tam = 24 che-tam

3 betam = 1 ti-ru ( rupia indyjska )

Za 1 ma-tam można było kupić np.:

– 2 jabłka

– 1 kubek mleka

– porcję placków wysmażonych na patelni

Fot.4. 1 rupia indyjska 1901 rok, srebro, średnica 31 mm

W roku 1926 władzę w Bhutanie przejął drugi król Druk Gyalpo Jigme Wangchucka ( 1926 – 1952 ), który zrobił dużo aby stopniowo unowocześnić system monetarny swojego kraju. W 1928 roku zlecił mennicy w Kalkucie opracowanie projektu, a następnie wybicie monet o wartości pół rupii indyjskiej. Pierwsze monety wykonano w 1929 roku z datą 1928 ze srebra.

Na awersie z popiersiem króla widnieje napis w języku dzongkha: „ Drugi król kraju smoka Jigme Wangchuck”. Na rewersie umieszczono osiem symboli buddystycznych, a w środku między nimi znajduje się napis: „Ziemia smoka, 1928, pół rupii indyjskiej”.

Monetę tę wybijano jeszcze w latach 1955 i 1967 z datą 1950 roku, z niklu. ( Fot. 5)

Fot.5. Pół rupii, 1950, nikiel, masa 5,79 g, średnica 24 mm.

W roku 1930 wybito z brązu, z datą 1928 jedną serię monety wyglądającej identycznie jak opisane pół rupii. Monetę tę nazwano „pice”. Jej masa wynosiła ok. 4,8 g, a średnica ok. 25 mm.

Fot. 6 przedstawia inną monetę z brązu o wartości 1 pice, którą wybijano w latach 1951 i 1955. Na awersie umieszczono trzy symbole buddystyczne oraz słowo „sa”, a na rewersie osiem symboli buddystycznych. W centralnym miejscu umieszczono napis w języku dzongkha. W tym okresie 1 rupia = 64 pice.

Fot.6. Moneta o wartości 1 pice, brąz, masa 2,9 g, średnica ok. 21 mm.

W 1966 roku z okazji 40-tej rocznicy wstąpienia na tron drugiego króla Druk Gyalpo Jigme Wangchucka wybito serię monet okolicznościowych o nominałach:

1 sertum – Au, 7,98 g

2 sertum – Au, 15,98 g

5 sertum – Au, 39,98 g

3 rupie – Ag, 28,3 g

25 naya paisa – Cu Ni, 2,84 g , średnica 19 mm

50 naya paisa – Cu Ni , 5,8 g , średnica 24 mm

1 rupia – Cu Ni , 11,8 g , średnica 28 mm

3 rupie – CuNi , 28,3g , średnica 38,8 mm

Dodatkowo wybito pewną ilość monet o nominale 1 sertum w roku 1970.

W latach 1958 – 1973, 1 rupia = 100 naya paisa.

Pierwszą radykalną reformę waluty przeprowadzono podczas rządów czwartego króla Druk Gyalpo Jigme Singya Wangchucka w roku 1974. Ustalono, że podstawową jednostką nowego systemu walutowego będzie 1 ngultrum, składający się ze 100 chhertum.

Ustalono też, że emitowane będą monety o nominałach: 5,10,25 i 50 chhertumów oraz 1 ngultrum. Równocześnie zaczęto też emitować banknoty o wyższych nominałach.

Fot. 7. Moneta o nominale 10 chhertum, 1979r., brąz.

Fot.7 przedstawia monetę o wartości 10 chhertum z 1979 roku, z brązu, o masie 3,4 g i średnicy 20,3 mm. Na awersie widać „ muszlę”, a na rewersie osiem symboli buddystycznych oraz w centrum napis w języku dzongkha.

Fot. 8. Moneta o nominale 25 chhertum, 1979r., brąz

Fot. 8 pokazuje monetę o nominale 25 chhertum z 1979 roku, z brązu o masie 4,3g i średnicy 21,9 mm. Na awersie umieszczono „ 2 ryby”, a na rewersie element herbowy Bhutanu.

Fot. 9. Moneta o wartości 1 ngultrum, 1979r., Cu Ni

Fot.9 przedstawia podstawową jednostkę bhutańskiego systemu walutowego – jest to moneta o nominale 1 ngultruma, wykonana z miedzioniklu, o masie 7,7g i średnicy 27,9 mm. Na awersie umieszczono „koło Darmy” na kwiecie lotosu, a na rewersie osiem symboli buddystycznych mających posiadaczowi zapewnić pomyślność. W centralnym miejscu rewersu umieszczono napis w języku dzongkha.

System walutowy Bhutanu jest sztywno związany z indyjską rupią, w stosunku 1:1.

Waluta bhutańska nie jest wymienialna. Służy wyłącznie do realizacji transakcji i rozliczeń krajowych. Poza Bhutanem jest respektowana tylko w rejonach przygranicznych w Indiach.

Ngultrum nie ma bezpośrednich kursów z innymi walutami. Wszystkie operacje walutowe z kontrahentami zagranicznymi dokonywane są za pośrednictwem rupii indyjskiej.

Obecnie Bhutan emituje oprócz monet obiegowych również monety okolicznościowe i kolekcjonerskie.